Стивън Хокинг. Основният враг на знанието не е невежеството, а илюзията за знание

 

Основният враг на знанието не е невежеството, а илюзията за знание. Най-опасното нещо е увереността в „очевидното“ без проверка или поставяне под въпрос.

Саес Руеда, Луис "Недоволството на Запада: Философски перспективи върху една болна цивилизация" / Sáez Rueda, Luis "Malestar de Occidente. Perspectivas filosóficas sobre una civilización enferma"

 Илияна Бенина, Никола Бенин

Саес Руеда, Луис. Недоволството на Запада: Философски перспективи върху една болна цивилизация [2017; критично диагностично есе, което систематизира кризата на модерността като патология на структурите на смисъла и живота]. В този значителен том философът Луис Саес Руеда се заема със задачата да анализира съвременното състояние не само като политическа или икономическа криза, но и като онтологична криза, отдалечавайки се от описателната социология, за да предложи анализ на „западната цивилизация като властова структура, която генерира нихилистични и отчуждени начини на живот“. В книгата се твърди, че Западът страда от болест на разума, определяйки основния ресурс за разбиране на настоящето като „напрежението между технологичната хипертрофия и изпразването на човешкия опит“, където техническото господство, комерсиализацията на желанието, разпадането на общността и консуматорската субективност действат като оси на критична философска антропология. Тя показва, че това неразположение не е случайно, а е конститутивно за нашата историческа траектория, трансформирайки социалната критика в структура за културна терапия, в крайна сметка водеща до изграждането на възможен път към духовно и политическо благополучие. Томът се фокусира върху морфологията на съвременната екзистенциална пустиня, изследвайки функцията на връзката между субект и система, структурата на ускореното време и съществената връзка между загубата на света и изграждането на нова философска яснота. I. Структурата на недоволството: Инструментален разум. Саес Руеда анализира как западният разум, като се свежда до чиста техника и изчисление, в крайна сметка поглъща самите цели, на които е предназначен да служи. Тиранията на ефективността: Текстът анализира как основният ресурс за настоящата система е постоянната оптимизация на всички ресурси. Изследването илюстрира, че структурата на инструменталната рационалност трансформира както природата, така и човешките същества в структура от „наличен материал“, установявайки структура на експлоатация, която обезсилва структурата на реалната свобода. Субектът като зъбно колело: Обяснява се тезата за техническата субективация. Томът подчертава, че основният ресурс за възпроизвеждането на това неразположение е формирането на индивиди, които разбират себе си само като производители и потребители, създавайки празна структура на идентичността, която зависи от структурата на външно валидиране и изпълнение. II. Фокусни области на анализ: Нихилизъм и загуба на свят. Ядрото на работата се задълбочава в концепцията за „пустинята“, метафора за духовна безплодие, където смислените връзки са се разпаднали под натиска на стоките. Комодификация на значението: Авторът твърди, че основният ресурс за прикриване на неразположението е зрелището и потреблението. Анализът подчертава как пазарната структура колонизира дори структурата на привързаността и интимността, установявайки структура на съпътстваща самота, където структурата на общността е заменена от структурата на дигиталната връзка. Ускорение и изтощение: Разглежда се структурата на съвременното време. Изследването илюстрира, че основният ресурс за социален контрол е скоростта, установявайки структура на постоянна неотложност, която възпрепятства структурата на размисъл, водеща до структура на физическо и психическо изтощение (цивилизационно „изтощение“). III. Патологии на цивилизацията и възможно изцеление. Работата посвещава критичен раздел на идентифицирането на симптомите на тази „болест“ и на търсенето на основите на възможна съпротива. Причини за структурата (Логиката на изключването): Анализират се предпоставките на общество, което генерира „разбити животи“: Забравянето на уязвимостта: Работата илюстрира, че основният ресурс за поддържане на системата е отричането на болката и крайността. Саес Руеда анализира как структурата на една болна цивилизация маргинализира структурата на крехкостта, установявайки структура на „нормалност“, която сама по себе си е структура на символично насилие. Към диалогична причина: Изследването анализира как основният ресурс за изцеление е възстановяването на слушането и отвореността към другия. Това философско предложение разкрива, че структурата на социалното здраве зависи от структурата на реконструкцията на „нас“, разчупвайки структурата на нарцистичното затваряне на модерното аз. IV. Критична оценка: Творчеството на Луис Саес Руеда Анализът завършва с оценката на автора за отговорността на мисълта във времена на трудности. Философия на границите: Това изследване анализира как основният ресурс за този том от 2017 г. е способността му да ни изправи пред това, което предпочитаме да не виждаме. То успява да разкрие структурата на безпокойството като структура на възможност за радикална трансформация на нашия начин на съществуване.

Sáez Rueda, Luis. Malestar de Occidente. Perspectivas filosóficas sobre una civilización enferma [2017; ensayo de diagnóstico crítico que sistematiza la crisis de la modernidad como una patología de las estructuras de sentido y de la vida].

En este volumen sustancial, el filósofo Luis Sáez Rueda acomete la tarea de analizar la condición contemporánea no solo como una crisis política o económica, sino como una crisis ontológica, alejándose de la sociología descriptiva para proponer un análisis de "la civilización occidental como una estructura de poder que genera formas de vida nihilistas y alienadas". El libro postula que Occidente padece una enfermedad de la razón, definiendo el recurso esencial para la inteligibilidad del presente como la "tensión entre la hipertrofia tecnológica y el vaciamiento de la experiencia humana", donde la dominación técnica, la mercantilización del deseo, la quiebra de la comunidad y la subjetividad consumista actúan como los ejes de una estructura de antropología filosófica crítica, demostrando que el malestar no es accidental sino constitutivo de nuestra trayectoria histórica, transformando la crítica social en una estructura de terapia de la cultura para desembocar finalmente en la edificación de una posible vía de salud espiritual y política. El volumen se enfoca en la morfología del desierto existencial moderno, examinando la función de la relación entre el sujeto y el sistema, la estructura del tiempo acelerado, y la conexión esencial entre la pérdida de mundo y la edificación de una nueva lucidez filosófica.

I. La Estructura del Malestar: La Razón Instrumental

Sáez Rueda analiza cómo la razón occidental, al reducirse a mera técnica y cálculo, ha terminado por devorar los fines que pretendía servir.

La Tiranía de la Eficacia: El texto analiza cómo el recurso esencial para el sistema vigente es la optimización constante de todos los recursos. El estudio ilustra que la estructura de la racionalidad instrumental convierte tanto a la naturaleza como al ser humano en una estructura de "material disponible", estableciendo una estructura de explotación que anula la estructura de la libertad real.

El Sujeto como Engranaje: Se explica la tesis de la subjetivación técnica. El volumen destaca que el recurso esencial para la reproducción de la enfermedad es la formación de individuos que solo se entienden a sí mismos como productores y consumidores, creando una estructura de identidad vacía que depende de la estructura de la validación externa y el rendimiento.

II. Focos de Análisis: El Nihilismo y la Pérdida de Mundo

El núcleo de la obra profundiza en el concepto de "desierto", una metáfora de la aridez espiritual donde los vínculos significativos se han disuelto bajo la presión de la mercancía.

La Mercantilización del Sentido: El autor sostiene que el recurso esencial para la ocultación del malestar es el espectáculo y el consumo. El análisis destaca cómo la estructura del mercado coloniza incluso la estructura de los afectos y la intimidad, estableciendo una estructura de soledad acompañada donde la estructura de la comunidad es sustituida por la estructura de la conexión digital.

La Aceleración y el Agotamiento: Se aborda la estructura del tiempo contemporáneo. El estudio ilustra que el recurso esencial para el control social es la velocidad, estableciendo una estructura de urgencia permanente que impide la estructura de la reflexión, desembocando en una estructura de agotamiento físico y mental (el "burnout" civilizatorio).

III. Patologías de la Civilización y Posible Curación

La obra dedica una sección crítica a identificar los síntomas de esta "enfermedad" y a buscar los fundamentos de una posible resistencia.

Causas de la Estructura (La lógica de la exclusión): Se analizan las premisas de una sociedad que genera "vidas rotas":

El Olvido de la Vulnerabilidad: La obra ilustra que el recurso esencial para el mantenimiento del sistema es la negación del dolor y la finitud. Sáez Rueda analiza cómo la estructura de la civilización enferma margina la estructura de la fragilidad, estableciendo una estructura de "normalidad" que es en sí misma una estructura de violencia simbólica.

Hacia una Razón Dialógica: El estudio analiza cómo el recurso esencial para la sanación es la recuperación de la escucha y la apertura al otro. Esta estructura de propuesta filosófica revela que la estructura de la salud social depende de la estructura de la reconstrucción del "nosotros", rompiendo la estructura de la clausura narcisista del yo moderno.

IV. Evaluación Crítica: La Labor de Luis Sáez Rueda

El análisis concluye con la evaluación del autor sobre la responsabilidad del pensamiento en tiempos de penuria.

Una Filosofía del Límite: El estudio analiza cómo el recurso esencial para este volumen de 2017 es su capacidad para confrontarnos con lo que preferimos no ver. Se logra que la estructura del malestar sea vista como una estructura de oportunidad para la transformación radical de nuestra forma de habitar el mundo.

El Eje de la Relevancia: Su valor reside en su profundidad diagnóstica. Malestar de Occidente nos recuerda que el recurso esencial para la vida buena es la consciencia de nuestra interdependencia, recordándonos que en la estructura de nuestra crisis actual se encuentra la estructura de una posible y necesaria renovación del sentido.

Нашата библиотека: UMBERTO ECO "LECTOR IN FÁBULA LA COOPERACIÓN INTERPRETATIVA EN EL TEXTO NARRATIVO"

 Илияна Бенина, Никола Бенин

INTRODUCCIÓN

Cuando en 1962 publiqué Obra abierta, me planteé el

siguiente problema: ¿cómo una obra de arte podía postular,

por un lado, una libre intervención interpretativa por parte

de sus destinatarios y, por otro, exhibir unas características

estructurales que estimulaban y al mismo tiempo regulaban

el orden de sus interpretaciones? Como supe más tarde, ese

tipo de estudio correspondía a la pragmática del texto o, al

menos, a lo que en la actualidad se denomina pragmática del

texto; abordaba un aspecto, el de la actividad cooperativa,

en virtud de la cual el destinatario extrae del texto lo que

el texto no dice (sino que presupone, promete, entraña e im-

plica lógicamente), llena espacios vacíos, conecta lo que apa-

rece en el texto con el tejido de la intertextualidad, de donde

ese texto ha surgido y donde habrá de volcarse: movimientos

cooperativos que, como más tarde ha mostrado Barthes, pro-

ducen no sólo el placer, sino también, en casos privilegiados,

el goce del texto.

En realidad, no me interesaba tanto reflexionar sobre ese

goce (ya implícito en la fenomenología de las experiencias de

"apertura" que intentaba elaborar) como determinar qué as-

pecto del texto estimulaba y al mismo tiempo regulaba, la

libertad interpretativa. Trataba de definir la forma o la es-

tructura de la apertura.

13

Aunque combinase el uso de conceptos semánticos e in-

formacionales con procedimientos fenomenológicos y estuvie-

se influido por la teoría de la interpretación procedente de

la Estética de Luigi Pareyson, no disponía de los instrumentos

adecuados para el análisis teórico de una estrategia textual.

No tardé en descubrirlos: los encontré en el formalismo rusoA

la lingüística estructural, las propuestas semióticas dé Jakob-

son, Barthes $ otros; descubrimientos que dejaron suXnTxeHés

en las-sucesivas ediciones de Obra abierta.

Pero si el descubrimiento de los métodos estructurales me

abría un camino, en cambio me cerraba otro. De hecho, en

esa etapa del proceso estructuralista era dogma admitido que

un texto debía estudiarse en su propia estructura objetiva, tal

como ésta se manifestaba en su superficie significante. La in-

tervención interpretativa del destinatario quedaba soslayada,

cuando no lisa y llanamente eliminada como una impureza

metodológica.

A poco de publicarse la versión francesa de Obra abierta,

en 1965, Claude Lévi-Strauss, en una entrevista concedida a

Paolo Caruso,1

afirmó: "Hay un libro muy notable de un

compatriota suyo, Obra abierta, donde se defiende precisa-

mente una fórmula que en modo alguno puedo aceptar. Lo

que determina que una obra sea tal no es el hecho de ser

abierta, sino el hecho de ser cerrada. Una obra es un objeto

dotado de determinadas propiedades que el análisis debe espe-

cificar; un objeto que puede definirse completamente a partir

de dichas propiedades. Así, pues, cuando Jakobson y yo in-

tentamos realizar el análisis estructural de un soneto de Bau-

delaire, no lo tratamos, por cierto, como una obra abierta,

donde cabría hallar todo lo que las épocas posteriores podrían

haber introducido en él, sino como un objeto que, una vez

creado por su autor, adquirió, por decirlo así, la rigidez de

1. Conversazioni con Lévi-Strauss, Foucault e Lacan, Paolo Caru-

so, Milán, Mursia, 1969, pp. 81-82 (entrevista publicada el 20 de enejo

de 1967 en Paese Será).

14

un cristal: nuestra función se limitaba a explicitar sus pro-

piedades."

Este fragmento se presta a dos interpretaciones. Si Lévi-

Strauss quería decir que no cabe afirmar que una obra con-

tiene todo lo que eventualmente podría introducirse en ella,

entonces es imposible estar en desacuerdo:; yo mismo, en mi

libro, no decía otra cosa. Pero si quiere decir que el conte-

nido (incluso cuando se admite que éste sea único y que el

autor lo haya definido de una vez para siempre) se manifiesta

de modo definitivo en la superficie significante de la obra, así

como el análisis manifiesta la estructura molecular de un cris-

tal, aunque dicho análisis se realice mediante un ordenador,

sin que el ojo del analista contribuya en modo alguno a la

formación de esa estructura, entonces no estoy de acuerdo.

Ni siquiera es necesario citar lo que Jakobson había es-

crito en 1958 sobre las funciones del lenguaje, para recor-

dar que, incluso desde un punto de vista estructuralista, ca-

tegorías como Emisor, Destinatario y Contexto eran indispen-

tables para tratar el problema de la comunicación, incluso

la estética. Bastará con encontrar argumentos en.favor de

nuestra posición precisamente en el estudio sobre Les chats,

que mencionaba Lévi-Strauss, para comprender la función ac-

tiva que desempeñaba el lector en la estrategia poética del

soneto:

Les chats ne flgurent en nom dans le texte qu'une seule fois...

Des le troisiéme vers, les chats deviennent un sujet sous-entendu...

remplaces par les pronoms anaphoriques ils, les, leurs..., etc.

Pues bien: es imposible hablar de la función anafórica de

una expresión sin invocar, si no a un lector empírico, al me-

nos a un destinatario como elemento abstracto, aunque cons-

titutivo del juego textual.

En el mismo ensayo, dos páginas más adelante, se dice

existe afinidad semántica entre el Erébe y el horreur des te-

nébres. Esta afinidad semántica no está en el texto como una

15

parte explícita de su manifestación lingüística, sino que se la

postula como el resultado de ciertas operaciones complejas

de inferencia textual basadas sobre una competencia intertex-

tual. Si tal era él upo de asociación semántica que él poeta

quería estimular, prever y activar, entonces esta cooperación

por parte del lector formaba parte de la estrategia generativa

que utilizó el autor.

Según los autores del ensayo, el objetivo principal de di-

cha estrategia parecía ser el de provocar-una respuesta im-

precisa e indeterminada. A través de la asociación semán-

tica ya citada, el texto asocia los gatos con los coursiers fú-

nebres, hikobson y Lévi-Strauss se preguntan:

s'agit-il d'un désir frustré, ou d'une fausse reconnaissance?

La signification de ce passage, sur ia.quelle les critiques se sont

interrogés, reste á dessein ambigüe. v >

No cabía esperar otra cosa, al menos de Jakobson. Les

chats es, pues, un texto que no sólo requiere la cooperación

de su lector, sino que también quiere que dicho lector ensaye

una serie de opciones interpretativas que, si no infinitas, son al

menos indefinidas y que, en todo caso, son más de una. ¿Por

qué no hablar entonces de "apertura"? Postular la coopera-

ción del lector no significa contaminar el análisis estructural

con elementos extratextuales. El lector, como principio activo

de la interpretación, forma parte del marco generativo del

propio texto. A lo sumo, sólo cabe una objeción a mi obje-

ción a la objeción de Lévi-Strauss: si hasta las remisiones ana-

fóricas postulan una cooperación por parte del lector, enton-

ces ningún texto escapa a esta regla. Exactamente. Los textos

que en aquel momento definía como "abiertos" son sólo el

ejemplo más provocativo de explotación con fines estéticos de

un principio que regula tanto la generación como la interpre-

tación de todo tipo de texto.

Evoco esta polémica para explicar por qué mi primer in-

tento de pragmática textual no me condujo a ulteriores ex-

16

floraciones En aquella época se trataba casi de hacerse per'

donar la consideración del aspecto interpretativo. De modo

que, cuando uno no quería traicionar sus intereses, inten-

taba al menos fundarlos sobre bases estructurales. Por esta

razón, mis investigaciones ulteriores no se volcaron hacia la

naturaleza de los textos y hacia el proceso de su interpreta-

ción, sino hacia la naturaleza de las convenciones semióticas,

o sea, hacia la estructura de los códigos y hacia la estructura

más general de los procesos comunicativos.

Cuando vuelvo a considerar desde cierta distancia el tra-

bajo realizado en los años que siguieron a Obra abierta, desde

Apocalípticos e integrados hasta La estructura ausente y desde

allí hasta el Tratado de semiótica general, pasando por Le

forme del contenuto, me doy cuenta de que el problema de

la interpretación, de sus libertades y de sus aberraciones ha

estado siempre presente en mi discurso. La atención se había

desplazado hacia la variedad de las competencias (códigos y

subcódigos, diferencias entre los códigos de emisión y los có-

digos de recepción), y en el Tratado se consideraba la posi-

bilidad de un modelo semántico en forma de enciclopedia que,

dentro de un marco semántico, tuviese en cuenta las exigen-

cias pragmáticas. Podría afirmarse (como he escrito en una

ocasión) que todos los estudios que he realizado entre 1963

y 1975 apuntaban (si no exclusivamente, al menos en gran

parte) a buscar los fundamentos semióticos de esa experien-

cia de "apertura" a la que me había referido en Obra abierta,

pero cuyas reglas no había proporcionado.

Pr otra parte, considero que el mismo Modelo Q, pro-

puesto tanto en Le forme del contenuto como en el Tratado

—modelo rizomático y no jerarquizado en forma arbores-

cente—, constituye una imagen de Sistema Semántico inesta-

ble elaborada precisamente para dar cuenta de la variabilidad

de las interpretaciones de los mensajes, textos o discursos, se-

gún el término que se prefiera. Pero, sin duda, todas esas

investigaciones insistían en la relación entre el usuario de un

17

sistema semiótico y el código, o entre el código y el mensaje.

La temática del texto, de su generación y de su interpretación,

quedaba soslayada; aunque ciertos parágrafos del Tratado bos-

quejaban algunos instrumentos de análisis que de hecho reto-

mo y desarrollo en el presente libro. Por ejemplo, el concepto

de hipercodificación, del que ahora, como se verá, trato de

sacar el mayor partido posible, integrándolo con el más re-

ciente de frame o "cuadro"; después de haber comprobado

que algunos lectores lo han interpretado precisamente en el

sentido de una semiótica del texto.

Esta larga introducción era necesaria para explicar por

qué ahora reúno en un discurso orgánico una serie de estudios,

escritos entre 1976 y 1978, sobre la mecánica de la coopera-

ción interpretativa del texto. En la actualidad, las investiga-

ciones de semiótica textual han alcanzado tal grado de difu-

sión y refinamiento que sería arduo y reprobable arrojarse a

ellas sólo para no sentirse rezagado. Por eso, en estos estudios

realizo un doble movimiento: por un lado, me conecto (como

era inevitable si no quería resultar incoherente) con esas mo-

tivaciones "antiguas" a las que me refería, pero, por el otro,

asumo como dado y conocido lo que en estos últimos diez años

se ha dicho sobre el texto, y, a veces, intento avanzar un poco

más: intento articular las semióticas textuales con la semán-

tica de los términos y limito el objeto de mi interés sólo a los

procesos de cooperación interpretativa, soslayando (o abor-

dando y enfrentando sólo desde esta perspectiva) la temática

generativa.

El último capítulo del libro está dedicado a la interpreta-

ción de un cuento de Alphonse Aliáis, Un drame bien parisién

(véase el Apéndice 1). Pero pronto se verá que también los

otros capítulos contienen referencias a pasajes de ese cuento.

No se trataba sólo de escoger un único texto de referencia

que nos permitiera valorar las diferentes propuestas teóricas

en unas situaciones textuales concretas: todos los análisis de

este libro surgen precisamente de la perplejidad en que me

18

sumió, hace unos años, él cuento de Aliáis cuando lo leí por

primera vez. En realidad, la primera vez me lo contaron y

después descubrí curiosas discrepancias entre el texto original,

el resumen que me habían hecho y el resumen del resumen

que yo mismo había hecho antes de consultar el texto origi-

nal. Así, pues, me hallaba ante un texto "difícil", que inten-

taba confundir al lector, texto capaz de producir resúmenes

discordantes. ¿No se trataba acaso de un texto que hablaba

precisamente de la textualidad y de la dificultad que supone

resumir textos, así como de la inevitable intervención del lector

y de la manera en que el texto prevé esa Intervención?

A partir de entonces se inició una larga frecuentación de

dicho cuento, cuya crónica también presento aquí para pagar

de ese modo numerosas deudas.

Fue Serge Clement, quien conoce casi de memoria la obra

de Aliáis (esfuerzo por demás justificado), el que me trans-

mitió la historia oralmente. Después la analicé con Vadlo Fab-

bri. Más tarde la analicé en San Diego, en 1975, con Fred

Jameson, quien me puso en contacto con el original. Siempre

en San Diego, desarrollé un par de seminarios con los estu-

diantes locales y en la discusión participaron Fred Jameson

y Alain Cohén. Por entonces acababa de publicarse el libro

de Petofi Vers une théorie partidle du texte, donde se pro-

ponía un análisis de los textos narrativos mediante la noción

de mundo posible textual, y empecé a tratar de ordenar el la-

berinto de Aliáis.

El año siguiente, en Bolonia, dediqué la mitad de mi

curso a esta historia. Ettore Panizon, Renato Giovannoli y

Daniele Barbieri escribieron una monografía titulada "Come

castrarsi col rasoio di Ockham" ("Cómo castrarse con la na-

vaja de Ockham"), en la que he encontrado muchas ideas

útiles. A finales de 1976 dediqué un curso completo a Drame

(de ahora en adelante lo designaré así por razones de breve-

dad) con los gradúate students del Department of French and

Italian de la New York University. A mí me interesaba el es-

queleto lógico de la fábula; a ellos (en un noventa por cien-

to, "ellas"), la superficie discursiva, las sutilezas estilísticas y

retóricas. Entre los "auditors" se encontraba (amabilidad de

su parte) Christine Brooke-Rose, quien enriqueció el debate

con algunas observaciones —perdón por la expresión gas-

tada— realmente iluminantes.

Por último, dediqué a la fase final de la investigación todo

él seminario que desarrollé en el Centro di Semiótica de Urbino

en julio de 1977: también en ese caso con mis estudiantes,

con Paolo Fabbri, con Fierre Raccah y con Peer Age Brandt.

En esa ocasión continuamos un experimento ya iniciado en

Bolonia, que consistió en someter una muestra de lectores a

la lectura del texto y comparar después los distintos resúme-

nes (el experimento se explica en el Apéndice 3).

La redacción definitiva de la investigación se desarrolló

en la Universidad de Y ale en el otoño de 1977. En esa oca-

sión me resultaron muy útiles y estimulantes las criticas y los

consejos de Lucia Vaina, cuyas investigaciones sobre los mun-

dos posibles del texto ya me habían proporcionado muchas

sugerencias teóricas y metodológicas; sin embargo, creo que

mis propuestas generales no coinciden con las suyas. Mien-

tras seguía comentando la historia en otros seminarios, Bar-

bara Spackman escribió una crítica de mi interpretación como

term paper: he tenido en cuenta algunas de sus observaciones;

por ejemplo, éstas me han incitado a desarrollar el concepto

de Lector Modelo.

Como cabe advertir, pues, el análisis de Drame ha acom-

pañado todas las investigaciones que culminan en el presente

libro, donde se refunden, amplían y conectan una serie de

ensayos escritos durante estos tres años en ocasiones distin-

tas: en particular, el capítulo inicial ("The role of the reader")

y el capítulo final ("Lector in fábula"), redactados para la

colección de ensayos The Role of the Reader - Explorations

in Semiotics of texts, que publiqué en Bloomington (Indiana

University Press, 1979); el ensayo "Texts and Encyclopedia",

20

redactado para un volumen colectivo publicado por Janos

Petofi (Text vs Sentence, Hamburgo, Buske, 1979); una serie

de intervenciones en simposios sobre Peirce que culminaron

en el ensayo "Peirce and contemporary semantics", publicado

en VS 15, 1976.

No sé si convendrá señalar que, a diferencia de casi todos

mis otros libros, éste restringe el campo de investigación sólo

a los fenómenos verbales, incluso sólo a los textos escritos

y entre éstos sólo a los textos narrativos. Pero el concepto

semiótico de texto es más amplio que el meramente lingüísti-

co y mis propuestas teóricas aspiran a ser aplicables, con

los debidos ajustes, también a textos no literarios y no ver-

bales. De modo que queda en pie el problema de la coope-

ración interpretativa en la pintura, en el cine y en el teatro.

Para concluir, si tuviese que resumir el sentido de los pro-

blemas que aquí se analizan, debería recurrir a lo que escri-

bía hace unos años en la introducción de mi estudio sobre

Los misterios de París, de Sue:2

"¿Qué utilidad pueden tener

los estudios semiológicos que abordan esas macroestructuras

comunicativas que son los elementos de la trama? No se nos

escapa que hay una manera de concebir las estructuras na-

rrativas como elementos neutros de una combinatoria abso-

lutamente formalizada, que no logra explicar el conjunto de

significaciones que la historia y la sociedad atribuirán más

tarde a la obra; en ese caso, los significados atribuidos, los

resultados pragmáticos de la obra-enunciado, sólo son varia-

ciones ocasionales que no hacen mella en la obra considerada

desde la perspectiva de su ley estructural o bien resultan di-

rectamente determinados por esta última (mejor aún: lo que

resulta determinado es la inutilidad de este sucesivo cumpli-

miento de sentido frente a la presencia, al mismo tiempo

2. U. Eco y otros, Socialismo y consolación, Barcelona, Tusquets

Editor, 1970.

21

maciza y escurridiza, del puro significado). Tampoco se nos

escapa que todo esfuerzo por definir una forma significante

sin cargarla ya con un sentido resulta vano e ilusorio, de

modo que todo formalismo absoluto no es más que un 'conte-

nidismo' enmascarado. Aislar estructuras formales significa

reconocerlas como pertinentes respecto de una hipótesis glo-

bal que se anticipa a propósito de la obra; todo análisis de

los aspectos significantes pertinentes supone ya una interpre-

tación y, por consiguiente, un cumplimiento de sentido."

Así, pues, se acaban ya las dilaciones y a este lector,

siempre al lado, siempre encima, siempre pegado a los talones

del texto, lo colocamos en el texto. Es una manera de tenerle

confianza, pero al mismo tiempo de limitarlo y de vigilarlo.

Pero había que optar entre hablar del placer que propor-

ciona el texto o de las razones en virtud de las cuales el texto

puede proporcionar placer. Hemos optado por esta última al-

ternativa.

Julio de 1978

19

Нашата библиотека: Dámaris Romero-González "Eso no estaba en mi libro de Historia de la antigua Grecia"

 Илияна Бенина, Никола Бенин

Prólogo

Si la escritura nació con la intención de servir de memoria para el

pensamiento y la palabra oral, al tiempo, algún adjetivo, alguna descripción

y el cierto tono con el que se pronunciara quedaron irremediablemente

perdidos. Este carácter bifronte y contradictorio de la escritura es una

constante a lo largo de la cultura en lengua griega sobre el que filósofos y

pensadores reflexionaron desde los inicios de cuanto se nos ha transmitido.

El delicioso pasaje de Platón, Fedro, 274c-279c, es un buen ejemplo de

este conflicto y recelo hacia la letra escrita por defecto. Como en otras

ocasiones, el filósofo ateniense recurre al mito para concluir el tratado,

puesto en boca de Sócrates y dirigido a su interlocutor, cuyo nombre da

título a la obra. Sócrates remonta su historia al legendario Egipto y a una

divinidad que poco se diferencia del heleno Prometeo, Theuth, quien

descubrió el número, el cálculo, geometría, astronomía y, curiosamente, el

juego de damas y de dados — quizá para Platón todas estas materias no

eran más que puro entretenimiento para los humanos, un juego para

divertirse a la sombra de un plátano con los amigos—. La última de las

artes que Theuth descubrió fue exactamente la letra. Tan prodigioso

descubrimiento no podía quedar únicamente en sus manos, pues entendía

que sus beneficios serían infinitos para el ser humano, por lo que se dirigió

al rey de la Tebas egipcia, Thamus, a quien le expuso la conveniencia de

que todos los nuevos saberes fueran aprendidos por sus súbditos. Así,

Theuth, según Fedro , fue explicando las virtudes de cada arte, hasta llegar

a la escritura. Sobre ésta dijo que se trataba de un mnémes te gár kaí sofías

fármakon, es decir, «fármaco de la memoria y la sabiduría». El rey de Tebas

de ningún modo entendió que se tratara de una medicina —una de las

acepciones del término heleno fármakon— , sino de un veneno, puesto que,

en su opinión, al descuidar la memoria y fiándose del escrito, el individuo

no alcanzaría la sabiduría desde su interior, sino desde el exterior,

adquiriendo simplemente una apariencia de conocimiento. ¿Por qué? Entre

otras razones, porque a las palabras escritas, que son definidas como mero

«recordatorio», no se les puede preguntar, interpelar ni discutir con ellas, lo

que genera un aprendizaje inconcluso. Es, por tanto, preferible para

Sócrates «escribir con ciencia en el alma del que aprende», dando lugar a

un discurso lleno de vida, el cual ya tiene capacidad de defenderse a sí

mismo y sabe con quiénes hablar y con quiénes no.

Siendo esto así para el traspaso de conocimientos, ¿qué lugar ocupan los

libros de texto? En consecuencia, se les puede considerar recordatorios

inconclusos y defectuosos, una visión sesgada que, en aras de transmitir un

mensaje claro dejan desperdigados por el camino las preguntas que el

estudiante tiene en su mente.

El exceso es igualmente atribuible a muchos de los volúmenes escritos,

conclusión que puede argumentarse con uno de los ejemplos más hilarantes

en el ámbito de las clásicas. La Realencyclopädie der classischen

Altertumswissenschaft o Pauly-Wissowa se trata de una publicación decana

para el clasicista. A lo largo de sus ochenta y tres volúmenes en la versión

alemana (1980) o a través de la más reciente Brill’s New Pauly:

Encyclopaedia of the Ancient World (2006) investigadores y público en

general han tenido y tienen acceso al amplísimo conocimiento de la

antigüedad grecolatina desde un punto de vista profundo, siendo

prácticamente de obligada consulta antes de iniciar la investigación sobre

cualquier tema. ¿Cuál es su exceso, en esta ocasión? Sin que el caso

suponga una merma de la enorme e innegable utilidad del Pauly-Wissowa,

no obstante, el humor de uno de sus redactores dio lugar a una buena

anécdota. Se incluyó en la primera columna de la página 895 el lema

Apopudobalia , definido como «deporte antiguo, posiblemente una forma

temprana del fútbol moderno». ¿Fútbol?, ¿en Grecia? Al decir del

investigador así fue y, de hecho, se veía en disposición de argumentarlo

siguiendo los cánones filológicos, a través de oscuras obras fragmentarias.

De este modo, el tratado Gymnastika de Aquiles Táctico (fr. 3) databa un

primer partido en torno al siglo V a. C. en la ciudad de Corinto durante la

ocupación. Posteriormente, una obra pseudo-ciceroniana, De viris

Illustribus (3,2), atestiguaría la presencia de apopudobalontes, «jugadores

de fútbol», en Roma. A continuación, a través de las legiones romanas

habría entrado en Gran Bretaña, de cuyo germen nacería finalmente el

fútbol moderno. Una última noticia daba el giro definitivo del chiste: según

la inexistente obra de Tertuliano De spectaculis , dada la enorme

popularidad del deporte, también se desarrolló durante el cristianismo

primitivo. La perplejidad al leer el lema es absoluta y es difícil aguantar la

sonrisa ante una broma tan bien construida. En este contexto, imagino al

concienzudo investigador comentando entre risas con sus colegas

posibilidades como ¿de qué equipo sería aficionado Aristóteles, Estagira o

Atenas?, ¿llegó a enfrentarse en un torneo de Navidad la Academia contra

el Perípato? A pesar de lo sugerente de estas preguntas, evidentemente no se

trataba más que de un monumental chiste inserto en la mayor y mejor

enciclopedia de la antigüedad clásica.

Así las cosas y advirtiendo que los libros pueden errar por defecto,

como explicaba Sócrates, o por exceso, como atestigua el lema

apopudobalía, su valor, a pesar de las posibles críticas es innegable,

sirviendo de relatores y jueces de un pasado no vivido, pero que el

individuo puede reconstruir en su imaginación para construir ese discurso

que mencionaba Platón que pueda defenderse por sí mismo. Eso no estaba

en mi libro de historia de la antigua Grecia trata de rellenar los huecos que

los libros de texto pudieron dejar durante el estudio de las materias, sin

olvidar el aforismo délfico méden ágan o «nada en exceso».

Cabe destacar el incansable trabajo de la autora, Dámaris Romero, en lo

que vendría a denominarse cultura clásica o vida privada griegas, durante

las últimas dos décadas. Ella se ha interesado en los huecos que la

historiografía tenían para reconstruir el mosaico completo de la antigüedad

clásica y postclásica, a lo cual ha dedicado sus esfuerzos, especialmente a

través de tres líneas de investigación: la lingüística y semántica helenas, la

cultura imperial de la mano de Plutarco y la figura de la mujer en Grecia.

Eso no estaba en mi libro de historia de la antigua Grecia es, en definitiva,

una buena muestra de la ingente producción científica de Dámaris Romero,

que, con toda seguridad, el lector sabrá atesorar.

En efecto, a lo largo de sus páginas, que recopilan investigaciones

previamente publicadas en las más prestigiosas editoriales del área, se

demuestra que lo heleno es mucho más de lo que cuentan los libros de

texto. El lector, de una manera ágil y cómoda, tiene en sus manos una

completa reconstrucción de los hechos a través de sus fuentes. Desde este

punto de vista, el trabajo de Dámaris Romero es de una competencia

filológica impecable, analizando testimonios, comentarios, relacionándolos

con la bibliografía más moderna y extrayendo conclusiones científicas

interesantes. Con todo, esta restauración de las sombras, que todavía

pueblan la antigüedad griega, salen a la luz mostrando el dibujo completo a

lo largo y ancho de los más diversos temas: sueños, fantasmas, nacimientos

y muertes extraordinarias, oráculos, monstruos y mujeres. Así se recompone

tesela a tesela lo que podríamos calificar de mosaico completo de la cultura

popular helena.

Israel Muñoz Gallarte

НАШАТА БИБЛИОТЕКА: SOPHIE PAGE "LA MAGIA en los Manuscritos Medievales"

 Илияна Бенина, Никола Бенин

INTRODUCCION

En la Edad Media, los teólogos usaban el término magia para categorizar

tod tipo de rituales indeseables, y los filósofos para investigar objetos

jes naturales que no se acomodaban a las teorías establecidas de causa y efecto.

La confianza generalizada de los hombres y mujeres del medievo en la eficacia

de la magia no era irracional, sino consecuente con su visión del universo. Los poderes

que se atribuían a demonios y ángeles en la cosmología cristiana y su papel como

intermediarios entre el reino de los cielos y el de la tierra, sugerían que podían ser

persuadidos para ayudar a los que practicaban la magia y tenían acceso a las técnicas y

los conocimientos necesarios. De otros tipos de magia se pensaba que lograban resul-

tados usando poderes «ocultos» de la naturaleza, es decir, propiedades de los objetos

naturales cuyos efectos sólo podían ser comprobados mediante la experiencia. La magia

ofrecía una tentadora promesa de sabiduría y poder. Por una parte presentaba secretos

ocultos del mundo natural y proporcionaba los medios para atraer a los espíritus. Por

otra, el atractivo de cualquier práctica mágica residía en ofrecer una manera de soslayar

los métodos socialmente aceptados (trabajo duro, alta posición social, talento u oración)

para conseguir cualquier tipo de objetivo. A través del espectro social se transmitía una

amplia gama de prácticas, desde sencillos hechizos verbales hasta magia demoníaca

compleja y subversiva. Los hechizos y encantamientos que se atribuían a las plantas se

transmitían de forma oral y debieron de preservarse principalmente a través de las

hechiceras de las comunidades locales, si bien esto no restó mérito a su utilidad a los

ojos de los clérigos y los médicos que los copiaron en sus manuscritos. La confección

de amuletos médicos y el formidable acceso a las jerarquías demoníacas que prometían

algunos expertos en magia atraían a clientes de todas las clases sociales.

Las diversas prácticas mágicas de finales de la Edad Media hundían sus raíces en

varias tradiciones. En los siglos xn y xin se tradujeron al latín textos mágicos de origen

hebreo, griego y árabe. Estos formaron parte de un nuevo corpus de aprendizaje que se

extendió desde los centros traductores de Bizancio, Sicilia y, especialmente, España,

donde convivían cristianos, árabes y judíos, y donde se descubrieron para Occidente las

obras griegas y árabes sobre ciencia, filosofía, astrología y magia. Estudiosos de toda

1.E1 arte de la necromancia en un esquema filosófico de las artes y las ciencias, finales

del siglo xm. MS 30024, f. Iv.

Europa se sintieron atraídos por las posibilidades de esta nueva sabiduría, y las obras

sobre magia se diseminaron muy pronto en colecciones manuscritas de Francia, Italia,

Alemania e Inglaterra. Los nuevos tipos de magia influyeron en las obras ocultistas cris-

tianas y obligaron a los teólogos a revisar algunas de sus definiciones y condenas de

prácticas ilícitas. El término «necromancia», por ejemplo, que originalmente significó

adivinación mediante la comunicación con los muertos, vino a ser aplicado a la con-

juración de demonios por medio de complicados rituales. En la época de las traduc-

ciones, la actitud más abierta y curiosa hacia los textos mágicos llevó a situar la necro-

mancia dentro de los esquemas filosóficos de las artes y las ciencias.

„Църковен вестник“, год. CXXVII, бр. 3, 11-15 февруари 2026 година

 Илияна Бенина, Никола Бенин

Новият трети брой на „Църковен вестник“ за 2026 година вече е факт, представяйки на читателите си вълнуващ преглед на ключови събития от живота на Българската православна църква. Централно място в изданието заемат два значими юбилея, които обединяват небесната и земната литургична радост.

Ето акцентите, които изданието разглежда подробно:

Основната тема в броя е посветена на 10-ата годишнина от канонизацията на св. Серафим Софийски Чудотворец. Макар историческото му прославление да се състоя на 26 февруари 2016 г., през настоящата 2026 година богослужебният ритъм наложи малка промяна. Поради съвпадението на празника с първата седмица на Великия пост, Светият Синод взе решение честването да бъде изтеглено на 3 февруари. Тази дата не е избрана случайно – тя носи символичен заряд, бележейки деня, в който Руската православна църква официално обяви канонизацията на владика Серафим, откликвайки на горещата почит на българския вярващ народ. Център на тържествата стана Руският храм-подворие „Св. Николай Мирликийски“ в София – мястото, където в криптата почиват чудотворните мощи на светеца. Празничната Света литургия бе възглавена от Негово Светейшество Българския патриарх Даниил, чието присъствие подчерта непреходната връзка между вярващите и техния небесен застъпник.

Втората водеща тема е посветена на 25-годишния юбилей от интронизацията на Ловчанския митрополит Гавриил. Изданието проследява неговия всеотдаен път като епархийски архиерей, отличаващ се с изключителна ревност в книгоиздаването, строежа на нови храмове и утвърждаването на православната просвета. Под негово ръководство Ловчанска епархия се превърна в пример за активен духовен живот.

На 1 февруари катедралният храм „Св. св. Кирил и Методий“ в Ловем се изпълни с особена молитвена радост. Поводът бе 25-годишният юбилей от каноничния избор на митрополит Гавриил за Ловчански архиерей. Това е четвърт век, белязан от неуморно изграждане на храмове и укрепване на вярата в епархията.Тържествената света Литургия бе извършена от Негово Светейшество Българския патриарх Даниил, което подчерта значимостта на празника за цялата ни Църква. В богослужението се включиха не само митрополити от Светия Синод на БПЦ, но и делегати от други Поместни православни църкви, символизирайки вселенското единство на православието. Събитието не бе просто протоколен акт, а израз на почит към един архиерей, който превърна Ловчанска епархия в книжовно и духовно средище.

В новия брой е представен също ценен разговор на журналиста Ангел Карадаков с Негово Високопреосвещенство Халкидския митрополит Хризостом. Визитата на архиерея у нас по покана на Българския патриарх Даниил се превърна в истинско духовно събитие за православните българи. Гостуването му бе съпроводено от небесна благодат – митрополит Хризостом донесе за поклонение безценни светини: мощи на свети Давид Евбейски и скуфията (шапчицата) на свети Йоан Руски.

В специализираната рубрика на броя е отразена една изключително важна и модерна тема – пресечната точка между вярата и дигиталните иновации. Публикуван е докладът на иконом Емил Паралингов, представен по време на престижния международен форум „Документиране на църковното културно наследство“ (София, 2024 г.).

Текстът, озаглавен „Етични норми при дигитализацията на църковно-историческото наследство“, разглежда фундаментални въпроси, пред които е изправена Църквата в ерата на технологиите.

Флотската кула в Русе, построена в края на XIX век

 Илияна Бенина, Никола Бенин